Leren op de werkvloer zonder startkwalificatie

Een medewerker zonder startkwalificatie kan al veel werkervaring hebben. Misschien heeft diegene een vmbo-diploma, een entreeopleiding afgerond of vakvaardigheden in eerdere banen geleerd. De vraag is dus niet alleen welk diploma ontbreekt, maar wat iemand al kan, wil leren en nodig heeft voor de volgende stap.

Als werkgever kun je leren op de werkvloer organiseren. Soms volstaat interne instructie. Soms past een mbo-traject met een praktijkverklaring, certificaat of volledig diploma. Kies het leerdoel samen met de medewerker en een passende opleider, voordat je een traject of subsidieaanvraag vastlegt.

Zonder startkwalificatie is niet hetzelfde als zonder diploma

Een startkwalificatie is een diploma havo, vwo of mbo op niveau 2 of hoger. Een vmbo-diploma en een entreediploma op mbo-niveau 1 zijn wel diploma’s, maar nog geen startkwalificatie. Een praktijkverklaring of afzonderlijk mbo-certificaat is evenmin een startkwalificatie.

Vraag daarom welke opleiding en onderdelen iemand heeft afgerond, welke bewijsstukken beschikbaar zijn en welke ervaring relevant is. Vraag niet alleen: “Heb je een diploma?” Als diplomabewijs nodig is, kan de medewerker voor veel Nederlandse opleidingen zelf een digitaal uittreksel uit Mijn diploma’s van DUO downloaden. Niet ieder geldig diploma staat daarin; het ontbreken van een registratie bewijst niet dat iemand geen diploma heeft.

Maak van de ontbrekende startkwalificatie geen oordeel over iemands leervermogen. Bespreek waarom een eerdere opleiding niet is afgerond en wat deze keer nodig is, voor zover de medewerker dat voor het leertraject wil toelichten. Denk aan een passend rooster, begrijpelijke instructie, begeleiding bij schoolopdrachten of ruimte om een handeling vaker te oefenen.

Welk leerdoel en bewijs passen bij de medewerker?

Begin bij de werkzaamheden die iemand wil leren en het perspectief daarna. Moet de medewerker een volledig beroep kunnen uitoefenen, een afgebakend takenpakket leren of enkele werkprocessen beheersen? Controleer ook of voor het werk wettelijke diploma- of bevoegdheidseisen gelden. Een praktijkverklaring vervangt die niet.

Een praktijkverklaring kan passend zijn als een diploma of mbo-certificaat op dat moment nog niet haalbaar is. De route is niet uitsluitend voor mensen zonder startkwalificatie: ook iemand die er al een heeft, kan moeite hebben met verder leren. Omgekeerd hoeft iemand zonder startkwalificatie niet eerst een praktijkverklaring te halen voordat een diplomaopleiding wordt onderzocht.

Laat de school uitleggen welk document het aangeboden traject precies oplevert. Een cursus die “op mbo-niveau” wordt gegeven, is niet automatisch een erkende mbo-opleiding. Vraag naar de opleiding of het certificaat, de beoordeling en de instantie die het bewijs verstrekt. Behandel losse certificaten ook niet als een automatische optelsom tot een diploma; laat de school beoordelen welke eisen nog gelden.

Kies de leerweg en laat de toelating beoordelen

Bij de beroepsbegeleidende leerweg (bbl) combineert de student werken met onderwijs. Het doel is een volledig mbo-diploma. Spreek met de school af welke lessen, praktijkuren en examens horen bij de opleiding en of de werkzaamheden in jouw bedrijf daarbij passen. Een beschikbare baan betekent niet automatisch dat iemand tot elke mbo-opleiding wordt toegelaten.

Voor maatwerk noemt SBB ook de loopbaanbegeleidende leerweg, voorheen derde leerweg. Die kan worden ingericht voor een diploma, mbo-certificaat of praktijkverklaring. De verdeling tussen werk en onderwijs wordt passend gemaakt. Deze leerweg is niet hetzelfde als bbl; de financiering en voorwaarden kunnen verschillen.

Heeft iemand geen vooropleiding die toegang geeft tot mbo-niveau 2, 3 of 4, bespreek dan een entreeopleiding met de school. Volgens de landelijke voorwaarden is de student op 1 augustus minimaal 16 jaar en voldoet die niet aan de toelatingsvoorwaarden voor niveau 2, 3 of 4. Voor entree is geen vooropleidingsdiploma nodig. Het entreediploma zelf is nog geen startkwalificatie.

Laat de school de concrete toelating en eventuele aanvullende eisen beoordelen. Eerder onderwijs, buitenlandse documenten of behaalde onderdelen kunnen relevant zijn. Verwar inburgering, Nederlands leren en toelating tot een beroepsopleiding niet met elkaar: het zijn verschillende vragen die in de individuele situatie moeten worden uitgezocht.

Bij jongeren eerst de onderwijsverplichting controleren

Voor een 16- of 17-jarige zonder startkwalificatie geldt in beginsel de kwalificatieplicht, aansluitend op de leerplicht. Die jongere kan niet simpelweg voltijd gaan werken in plaats van onderwijs volgen. Via bbl is een combinatie van werken en leren mogelijk.

Er zijn uitzonderingen, onder meer voor jongeren die praktijkonderwijs hebben gevolgd of het vso-uitstroomprofiel arbeidsmarktgericht of dagbesteding. Laat bij twijfel school en leerplichtambtenaar de situatie controleren. Een praktijkverklaring of een intern opleidingsplan heft een geldende kwalificatieplicht niet op. Voor minderjarigen moeten daarnaast de toepasselijke regels voor werktijden en toegestane werkzaamheden worden gecontroleerd.

Controleer of je de leerplek kunt bieden

Voor de beroepspraktijkvorming van een mbo-opleiding is een erkend leerbedrijf nodig. Controleer bij SBB of je bedrijf de juiste erkenning heeft voor het beoogde traject. Een erkenning voor de ene opleiding dekt niet vanzelf een andere. Je kunt via SBB erkenning aanvragen of uitbreiden.

Een goede leerplek heeft passende werkzaamheden, een veilige omgeving en deskundige praktijkbegeleiding. Ga samen met de school na of alle afgesproken werkprocessen daadwerkelijk aan bod komen. Een medewerker steeds dezelfde eenvoudige taak laten uitvoeren is geen vervanging voor een gevarieerd leerplan.

Wijs een praktijkopleider aan die de vakinhoud beheerst, de leerdoelen kent en tijd krijgt voor uitleg en feedback. Regel ook vervanging. De praktijkopleider en school spreken af hoe voortgang en beheersing worden vastgesteld. Wie dat mag beoordelen en welke documenten nodig zijn, hoort vóór de start duidelijk te zijn.

Kun je bepaalde werkzaamheden niet aanbieden, bespreek dat vooraf. Misschien is een andere leerplek of samenwerking nodig, of past een ander traject beter. Schrijf geen werkproces als behaald af omdat de medewerker lang genoeg aanwezig is geweest.

Maak leerafspraken die naast het werk uitvoerbaar zijn

Leg de volgende punten samen met de medewerker en school vast. Verbind de dagelijkse uitleg met je inwerkplan voor de medewerker. Dit eigen werkblad helpt bij de voorbereiding; het vervangt de praktijkovereenkomst of beoordelingsdocumenten van de opleiding niet.

• Leerdoel: welke opleiding, welk certificaat of welke werkprocessen staan centraal?
• Beginsituatie: wat kan de medewerker al aantonen en wat moet nog worden geleerd?
• Werkzaamheden: bij welke echte opdrachten kan iemand oefenen, en wat mag nog niet zelfstandig?
• Begeleiding: wie doet voor, kijkt mee, geeft feedback en vervangt de vaste praktijkopleider?
• Tijd: wanneer zijn lessen, oefenen, feedback en eventuele examens ingepland?
• Bewijs en beoordeling: welke waarnemingen of producten zijn nodig, wie beoordeelt en waar worden deze vastgelegd?
• Knelpunten: wie overlegt met de school bij uitval van begeleiding, een roosterprobleem of achterblijvende voortgang?
• Vervolg: wanneer bespreken jullie de volgende leerstap of aanpassing van het traject?

Bespreek de arbeidsafspraken afzonderlijk: dienstverband, loon, les- en werktijd, kosten en eventuele cao-afspraken. Een opleidingsovereenkomst regelt niet automatisch alle arbeidsvoorwaarden. Laat de gekozen combinatie controleren en gebruik het etiket “praktijkleren” niet om gewoon werk zonder passende afspraken te laten uitvoeren.

Vraag een gespecificeerd kostenoverzicht van school of opleider. Neem ook begeleidingsuren, materiaal en vervanging mee. Voor subsidies gelden voorwaarden per regeling en leerweg. Zo heeft RVO binnen de Subsidieregeling praktijkleren specifieke voorwaarden voor mbo-bbl; die gelden niet automatisch voor een praktijkverklaring of maatwerk in de derde leerweg. Controleer de actuele route en administratie vóór de start, zonder een vergoeding als zeker te begroten.

Fictieve casus: een vmbo-diploma en een volgende stap

Sanne is 29 en werkt bij een distributiebedrijf. Zij heeft een vmbo-diploma, maar geen startkwalificatie. Ze wil meer leren dan het verzamelen van bestellingen en op termijn ook binnenkomende goederen controleren. Haar leidinggevende denkt eerst aan een praktijkverklaring, omdat Sanne “nog geen mbo heeft”.

In dit fictieve voorbeeld bekijken Sanne, de werkgever en een mbo-school eerst welke opleiding past. De school beoordeelt haar vooropleiding, ervaring en ondersteuningsvraag. Zij onderzoeken een bbl-opleiding op niveau 2, gericht op een volledig diploma. Het ontbreken van een startkwalificatie is hier geen reden om een diploma-route over te slaan.

De onderstaande werkafspraken laten zien wat het bedrijf moet voorbereiden. Het zijn illustratieve taken, geen officiële werkprocescodes of compleet examenplan.

De werkgever controleert de SBB-erkenning, maakt ruimte voor onderwijs en legt met school en Sanne de begeleiding vast. Na enkele oefenmomenten bespreken ze of de uitleg en planning bruikbaar zijn. Als Sanne vooral vastloopt op vakwoorden, passen ze de instructie aan en bespreken ze gerichte ondersteuning. Ze concluderen niet direct dat de hele opleiding te moeilijk is.

De uitkomst staat in dit voorbeeld open. Een diploma volgt alleen na het behalen van de vereiste onderdelen en examens. Als de gekozen route niet past, onderzoeken medewerker en school een alternatief. Een praktijkverklaring of certificaat kan dan een passende stap zijn, zonder dat een toekomstig diploma bij voorbaat wordt uitgesloten.

Beoordeel leren, niet alleen inzet of aanwezigheid

Geef feedback op concreet werk: welke handeling lukte, welke uitleg hielp en wat moet opnieuw worden geoefend? “Werkt hard” is waardevolle waardering, maar geen bewijs dat een werkproces wordt beheerst. Gebruik de criteria en documenten die met de school zijn afgesproken.

Onderzoek bij vertraging ook de leeromgeving. Was er tijd om te oefenen? Was de praktijkopleider beschikbaar? Kreeg de medewerker steeds dezelfde instructie? Pas het rooster of de begeleiding aan als de afgesproken leergelegenheid ontbrak.

Bespreek aan het einde wat is aangetoond, welk document wordt verstrekt en wat de medewerker daarmee verder wil doen. Bewaar het verschil tussen ervaring, een intern bewijs, een praktijkverklaring, een mbo-certificaat en een diploma. Dat maakt de volgende stap voor zowel medewerker als werkgever duidelijk.

Veelgestelde vragen